Enigma, zagadka. Co kompozytor ukrył w muzyce?

 Edward Elgar, angielski kompozytor przełomu XIX i XX wieku (1857-1934), stworzył muzyczną zagadkę, której nikomu jeszcze nie udało się rozwiązać. Skomponował utwór, wariacje, których temat miałby być tylko kontrapunktem, „dodatkiem” do głównej melodii utworu. Ta jednak nigdy nie rozbrzmiewa, pozostając tajemnicą.  Czy tak jest rzeczywiście? W sumie do tej pory nie wiem. Chciałam to sprawdzić, włączyłam Wariacje Enigma w wykonaniu  BBC Symphony Orchestra pod batutą Leonarda Bernsteina.

14 wariacji opartych jest na charakterystycznym temacie, w rytm którego chce się zaśpiewać słowa „ed-ward el-gar”. Każda z wariacji, opatrzona inicjałami, jest muzycznym opisem przyjaciół i członków rodziny kompozytora, nawiązuje do wydarzeń z życia, tworzy charakterystykę bliskich mu osób. Pierwsza wariacja opisująca żonę Eduarda Elgara wykorzystuje na przykład motyw gwizdany przez niego na powitanie, po powrocie do domu: „ho-ney I’m home!”

Najdłuższą i jednocześnie najpiękniejszą z wariacji jest wariacja dziewiąta, „Nimrod”. Jest to pełne zadumy adagio, nawiązujące do postaci bliskiego przyjaciela kompozytora. Według słów samego Elgara, wariacja ta opowiada sytuację z jego własnego życia, kiedy to poddał się depresji i chciał przestać komponować muzykę. Stan depresji udało mu się pokonać dzięki rozmowie z przyjacielem, który, nawiązując do postaci Beethovena, pomógł mu na powrót znaleźć w muzyce cel. W wariacji tej pojawia się subtelne nawiązanie do drugiej części Sonaty nr 8, „Patetycznej” Beethovena.

Wariacje Enigma nagrywane były ponad 60 razy, po raz pierwszy pod batutą samego kompozytora, w 1924 roku. Okrzyknięte zostały pierwszym prawdziwym arcydziełem muzyki angielskiej po muzyce Henry’ego Purcella. Ukończony w lutym 1899 roku utwór głęboko tkwi w estetyce XIX wieku. W estetyce brzmieniowej nawiązuje do wielkich kompozytorów epoki romantyzmu. Gdyby się wsłuchać uważniej, można by zauważyć wpływy Schumanna, Brahmsa, Wagnera, czy nawet Mahlera (szczególnie w ostatniej, finałowej wariacji, w której pojawia się nawet partia organów).  Jest to muzyka bardzo różnorodna i obrazowa.

Wrócę jednak do nierozwiązywalnej zagadki… Forma wariacji jest w założeniu prosta. Temat – czyli wymyślona przez kompozytora melodia główna – jest powtarzany w całym utworze, za każdym razem jednak w zmienionej formie. Zmienia się jego charakter, rytm, dźwiękowa „obudowa”, zawsze powinien jednak pozostać choć trochę zauważalny i dostrzegalny. Prześledzenie tematu w utworze Elgara jest możliwe, choć nie łatwe. Kompozytor przerzuca temat z wysokich rejestrów w niskie, dodaje dodatkowe melodie, czasem burzliwe rytmy, które odwracają uwagę od tematu. Ten jednak jest  obecny w każdej wariacji.

Zgodnie ze słowami kompozytora, temat ten („ed-ward el-gar”) jest kontrapunktem (czyli melodią dopełniającą, dobrze pasującą gdyby je zagrać razem) popularnej melodii. Nikt jednak nie domyślił się dotąd, jaka to melodia. Wskazówką do rozwiązania zagadki – znów słowa samego Elgara – miałaby być liczba Pi. Co ciekawe, sam początek głównego tematu nawiązuje dźwiękowo do tej liczby (w zaokrągleniu 3,142.) Dźwięki b-g-c-a, które rozpoczynają temat, to trzeci, pierwszy, czwarty i drugi stopień gamy g-moll, w której temat jest utrzymany. Ile w takiej muzycznej matematyce jest prawdy, a ile zabawy z teorią, nie wiadomo. Może nawet „ukryta melodia” nie istnieje i była wyłącznie prywatnym żartem kompozytora. Tego się nie dowiemy. Elgar tajemnicę wziął ze sobą do grobu.

Elgar stał się dla mnie odtrutką po 2. Koncercie fortepianowym Rachmaninowa, na który „zachorowałam” jakiś tydzień temu. Tamten utwór chodził za mną przez cały czas, słuchałam go po kilka razy, musiałam znaleźć antidotum. Skuteczne. Teraz w głowie gra mi adagio Nimrod. Muzyka jest piękna :)

W sadzie owocują mi jabłonki, mamy mnóstwo jabłek do przerobienia. No i w końcu zrobiłam parę kartek, znów w zupełnie innym klimacie – tym razem vintage sięgający wieku pary i kół zębatych.

,

Dodaj komentarz

Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *

Możesz użyć następujących tagów oraz atrybutów HTML-a: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>